Мәтін
10 мин
МУЗЫКА ЖӘНЕ СЫН: ХЕЙТПЕН КҮРЕСУ ЖОЛДАРЫ
Бұл материал Harmonia.kz онлайн психологиялық қолдау қызметінің және арнайы мамандардың қолдауымен дайындалды.
Мақала музыканттарға, авторларға және сыннан қорқатын немесе оны жүрекке жақын қабылдайтын адамдарға арналған. Сондай-ақ өз пікірін ашық айтудан тартына бастаған оқырмандар үшін де пайдалы. Мында біз неге кейбір пікірлер бізді тежейтінін,, ішкі сыншы қалай қалыптасатынын және басқалардың сөзіне тәуелді болмай, өз сезімталдығымызды қалай сақтауға болатынын қарастырамыз. Бұл мәтін өз реакцияларын жақсырақ түсінгісі келетін, ішкі тірегін нығайтып, шығармашылық еркіндігін біртіндеп қалпына келтіруге ұмтылатын жандарға бағытталған.
Неге музыканттар шынайы сынды естімей тұрып, мансабын ерте аяқтайды
Кейбір әртістер айтар ойы жоқ болғандықтан емес, ішіндегі дауысты шығарудан қорыққандықтан сахна жолын аяқтайды.
Кеше ғана үйде отырып демо жазып, оны достарына жіберіп, болашақ альбомын, сахнадағы сәттерін елестетіп жүрген адам еді. Содан соң жүрекке бір сөз тиеді. Ол екі сөзге ұласады. Сол сәттен бастап күмән пайда болады. Сыннан қорқу күшейеді. Шығармашылығын әлемге көрсетудің орнына, ол тоқтап қалады. Ештеңе жасамайды. Өйткені ішінен бір дауыс: «Қоя сал. Бұл керек емес», – деп қайта-қайта айтып тұрады.
Осы кезде көпшілік мәселені сынмен байланыстыра бастайды. Алайда көбіне мәселе сынның өзінде емес.
Сындарлы сын мен «хейт» бір ұғым емес
Барлық сын теріс емес: кейбірі шығармашылық тұрғыдан өсуге көмектеседі. Сындарлы сын, әдетте, нақты әрі түсінікті ұсыныстардан тұрады және пікіріне сенетін, тәжірибесі бар адамнан келеді. Мысалы: «Қайырмасын қаттырақ шырқап көріңіз», «Мағыналы мәтін, бірақ әлі де жетілдіруге болады», «Атмосферасы жақсы, алайда динамика жетіспейді». Мұндай кері байланыс дамуға бағытталады.
Бірақ күмән тудыратын сын да бар. Хейт – бұл сөз. Дегенмен сол «бос» сөздің өзі адамды ренжіте алады.
Неліктен бір пікір әркімге әртүрлі әсер етеді?
Біреу үшін ол жай ғана сөз болып қала береді, ал екіншісін бірнеше айға шығармашылық жолынан тайдыруы мүмкін. Кейбіреулер «ерекше емес» дегенді оқып, мән бермей өте шығады. Ал басқалары дәл сол сөзден кейін жазған трегін өшіріп тастайды. Себебі бұл сөз бұрыннан бар күмәнді қозғайды: «Мен расында ерекше емеспін бе?», «Тым қарапайым шығармын?», «Деңгейім жетпейтін шығар?»
Ішкі сыншы қалай қосылады
Кейде бұл ішкі диалог музыка жарыққа шықпай тұрып-ақ басталады. Адам тректі жазу барысында ықтимал пікірлерді алдын ала елестетеді:
«Мағынасыз мәтін»
«Ұйқасы жоқ»
«Нашар»
«Жарқын даралық жоқ»
Бұл сәтте сыртқы сын әлі жоқ. Бірақ ішкі сыншы әлдеқашан іске қосылған. Ал кейде ол шынайы адамдардан да қатал.
Бұл ішкі дауыстың аяқ астынан пайда болуы екіталай. Ол байқауда естіген сыннан, өзге орындаушымен салыстырудан, мұғалімнің пікірінен, біреудің жетістігінен, әлеуметтік желідегі реакциялардан біртіндеп жиналады. Уақыт өте келе осының бәрі бір дауыста тоғысады да, автоматты түрде іске қосылады. Әсіресе осал сәттерде, яғни тректі жариялар алдында, жазба кезінде, сахнаға шығарда, оның үні күшейе түседі.
Осалдықтар және тұлғаның «көлеңкелі» жақтары
Ең маңыздысы, бұл дауыс кездейсоқ қасиеттерді емес, бір кездері өзіміз қабылдай алмаған қырларымызды дәл нысанаға алады.
Психологияда мұндай қырлар Карл Юнг енгізген «көлеңке» ұғымымен түсіндіріледі. Бұл жаман қасиеттер емес. Керісінше, бір кезде теріс бағаланып, «қалаусыз» деп қабылданған тұстар. Олар жоғалып кетпейді. Тек іште қалып, осал тұстарымызға айналады.
Әлсіздік болып көрінетін нәрсе кейде стильге айналуы мүмкін
Мысалы, жас музыкант қарапайымдылығы, поп-әуенге жақындығы немесе «тереңдіктің жоқтығы» үшін сынға ұшырауы мүмкін. Егер адам «тым қарапайым» болып көрінуден қорықса, мұндай пікір ауыр тиеді. Бірақ дәл осы қарапайымдылық оның күшіне айналуы ықтимал: анық, есте қалатын, жеңіл қабылданатын әндер көбіне кең аудиторияға жетеді. Негізінде, көптеген танымал тректер қарапайым құрылымға сүйенеді.
Мансабының басында Билли Айлиш музыкасы «тым тыныш», «оғаш» және «әуенге толы» деп сыналды. Бастапқыда бұл кемшілік сияқты көрінді. Бірақ дәл сол ерекшелік оның қолтаңбасына айналды.
Сол сияқты, Тейлор Свифт әндері бір кезде «тым жасөспірім», «тым аңқау» деп бағаланған. Кейін дәл осы шынайылық пен қарапайым эмоция тыңдарманмен жақын байланыс орнатудың басты себебіне айналды. Ол күрделі метафоралармен емес, тірі әңгіме сияқты тілмен әсер етті.
Көбінесе бастапқыда сын болып естілген нәрсе уақыт өте анықтаушы сипатқа айналады:
«Тым эмоционалды» – шынайы деген сөз
«Тым оғаш» – ерекше деген сөз
«Тым қарапайым» – қолжетімді деген сөз
«Тым коммерциялық» – аудиториямен байланыс бар деген сөз
Адам осыны ресурс ретінде көре бастағанда, сынның әсері әлсірейді. Ол енді шабуыл емес, қабылданған ерекшелікке айналады.
Қолдаушы дауыс – шығармашылықтың шарты ретінде
Біздің ішкі әлемімізде сыни дауыстан бөлек тағы бір дауыс бар. Бұл – қолдаушы дауыс. Ол көбіне бізге таныс емес. Өйткені біз өзімізбен жылы сөйлесуді сирек үйренеміз. Керісінше, талап қоюды, салыстыруды және өзімізді сынауды тез меңгереміз. Ал қолдау көрсететін дауыс көбіне тыныш, нәзік, кейде тіпті бейтаныс болып сезіледі.
Бірақ шығармашылық дәл осы қолдаушы дауыстан басталады. Бұл қателесуге, мінсіз болмауға, ізденуге және ойнауға рұқсат беретін ішкі күй. Психологияда трансакциялық анализ аясында бұл «еркін бала» күйімен сипатталады, яғни адамның табиғи, жандылыққа толы, эмоциясы бар бөлігі. Бұл күйді тану оңай: адам музыка жазып отырып, сыртқы реакцияны ойламайтын сәт. Әлде жай ғана ән айтып, кім не ойлайды деген ойсыз, үдерістің өзіне берілген кез.
Ішкі сыншыңызбен тәжірибеде қалай жұмыс істеу керек
Ішкі сыншыңызға қайта оралайық. Онымен күресу міндетті емес. Оны бақылауға және зерттеуге болады. Алдымен музыкаңыз туралы естуден қорқатын нақты ойларды жазып көріңіз. Жалпы емес, дәл сөзбе-сөз тұжырымдар маңызды. Қандай сөздер қажет? Қандай тұжырымдамалар керек?
«Тым қарапайым»
«Талант жоқ»
«Кәсіби деңгей емес»
«Басқаларға ұқсайды»
«Бұрыс формат»
Өзіңізден «Бұл кімнің дауысы? Ол қайдан шыққан? Сіз оны алғаш рет қашан естідіңіз?» – деп сұрау.
Көбіне бұл сізге бұрыннан таныс интонация болып шығады. Сол сәтте сыншы «абсолютті шындық» емес, тек ішкі дауыстардың бірі ретінде қабылдана бастайды да оның күші азаяды.
Келесі маңызды қадам осы сынның астында тұрған сезімтал бөлікті байқау. Әдетте ол ең тірі бөлік. Жазғысы келетін, ән айтқысы келетін, тәжірибе жасағысы келетін бөлік. Сол сияқты, ол қорқатын да, үнсіз қалатын да бөлік.
Ішкі ересек адам және айыптаушының орнына «адвокат»
Ішкі әлемде сізді қорғайтын ересек позициядағы дауыстың пайда болуы маңызды. Егер сіздің ішкі айыптаушыңыз болса, оған қарсы «адвокат» жалдауға болады. Ол сізді қолдайтын болады:
— Иә, бұл трек қарапайым, бірақ дәл осы оның күші.
— Иә, мұнда күрделі мағына жоқ, бірақ жаны бар.
— Иә, мен өз стилімді іздеп жүрмін, бұл қалыпты процесс.
— Иә, мен тәжірибе жасап жүрмін, бұл шығармашылық жолдың бір бөлігі.
Уақыт өте келе ішкі тіл өзгере бастайды. Ол жұмсарады, қолдаушы сипат алады.Сол кезде сыртқы сын апат сияқты қабылданбайды. Ол жай ғана пікірге айналады: кейде пайдалы, кейде маңызды емес. Бірақ енді ол шешуші күш емес.
Сынға сезімталдық – бұл әлсіздік емес
Сынға сезімтал реакция – қалыпты құбылыс. Музыка тек дыбыс емес, ол көңіл-күйді, эмоцияны, жеке тәжірибенің бөлшектерін, кейде өте жеке ішкі әлемді жеткізеді. Сондықтан біреу трек жариялағанда, ол белгілі бір деңгейде өз ішкі дүниесінің бір бөлігін көрсетеді. Демек, ауыр реакция сезіну әлсіздіктің белгісі емес, керісінше, тірі сезім мен шынайылықтың көрінісі.
Мәселе реакция адамның шығармашылық процесін басып алып, оны бұза бастағанда туындайды. Оның бір түрі бар – сезімтал, бірақ қалпына келетін реакция. Ол ауыртады, кейде ашу тудырады, адам біраз уақытқа тұйықталуы мүмкін. Бірақ уақыт өте келе музыкаға қайта оралады: жұмысты жалғастырады, түзетеді, қайта тыңдайды және оны әлемге шығаруға дайын болады. Ал екінші түрі – шығармашылықты тоқтататын реакция. Бір ғана пікірдің әсерінен адам жариялаудан бас тартады, үнемі түзетумен айналысады, өзін басқалармен салыстырады, шешімін кейінге қалдырады, өз құндылығына күмән келтіреді. Уақыт өте келе бұл күй мотивацияны әлсіретіп, кей жағдайда шығармашылықты толық тоқтатуға дейін жеткізуі мүмкін.
Қаталдану емес, терең жұмыс қажет болатын сәт
Егер бұл жағдай сізге таныс болса, төзімділік кейде «шыдау» арқылы емес, керісінше, ішкі реакцияны қайта құру арқылы қалыптасады. Бұл үдерісте психотерапия күйреусіз сезіну қабілетін қалпына келтіруге көмектесетін құрал болуы мүмкін.
Мақсат – эмоциядан бас тарту немесе «тас жүрекке» айналу емес.
Керісінше, сезімталдығын сақтай отырып, ішкі тұрақтылықты күшейту.
Бұл үдеріс уақытты қажет етеді. Бірақ біртіндеп ішкі сыншы деструктивті күш болудан қалады. Ол енді шабуыл жасайтын дауыс емес, ресурстарды, бағытты және дамуға болатын тұстарды көрсететін ішкі бағдарға айналады.
Неліктен басқа адамдардың сыны көбінесе сізге тура бағытталмаған
Егер бір сынға тереңірек қарасаңыз, оның көбіне сіздің жеке тұлғаңызға тікелей қатысты емес екенін байқауға болады. Сын айтқан адамның реакциясы жиі олардың ішкі күйін, ішкі қақтығысын көрсетеді. Кейде бұл олардың өз «көлеңкелі жақтарының» көрінісі, ал сіз сол сезімнің сыртқа шығуына себеп болатын нысан ғана боласыз. Мұндай жағдайда айтылған сөздер сіздің нақты прогресіңізді бағалау емес, керісінше, сол адамның ішкі әлемінде болып жатқан нәрсенің проекциясы болуы мүмкін: қанағаттанбаушылық, қызғаныш, реніш немесе ескі жаралар.
Кейде адам өзі сынға ұшыраған тәжірибесін бейсаналы түрде қайталап, сол үлгіні басқаларға да қолданады.
Сондықтан мұндай сынға ашу-ыза немесе реніш секілді эмоционалды реакция толықтай табиғи құбылыс.
Маңыздысы мұны жеке қабылдамауға үйрену. Сынның бәрі сіз туралы емес, кейде ол басқа адамның ішкі диалогының жалғасы ғана. Осындай сәттерде айтылған сөздерді өз ішіңізге сіңірмей, сыртта қалдыруды елестетіп көріңіз. Бұл үшін қарапайым визуализация қолдануға болады: ауыр, қажетсіз сөздерді сыртқа шығарып, оларды қоқыс жәшігіне тастаңыз. Сосын осы барлық сөздерді сол қоқысқа лақтырыңыз. Өйткені сіз басқа адамдардың эмоциясын сақтайтын контейнер емессіз. Сіздің өз ішкі кеңістігіңіз бар, ол сақталуға және қорғалуға тиіс.
«Хейт»-ке дененің реакциясы және өзіне-өзі көмектесу әдістері
Хейттен кейін тек ойлар мен эмоциялар ғана емес, денеде де реакция пайда болуы мүмкін: иықтағы кернеу, кеуденің қысылуы, әлсіздік немесе «өзімді жеткіліксіз сезінемін» деген ішкі күй. Осыған байланысты психодинамикалық-қиялға негізделген жарақат терапиясында (Луиза Реддеманн әзірлеген PITT тәсілі) қарапайым жаттығу қолданылады. Ол денедегі шиеленісті жұмсартуға бағытталған.
Жаттығуды былай елестетіңіз: сіз қалың, жұмсақ, жылтыр қолғап киіп тұрсыз. Енді сол қолғаппен иықты, кеудені, қолдарды немесе шиеленіс жиналған кез келген аймақты жайлап сипап өтесіз. Бұл қимыл арқылы ауыр ойлар мен кернеуді «сыртқа шығарып жатқандай» әсер аласыз.
Осы кезде денеңіздегі өзгерістерге назар аударыңыз: қай жер жеңілдейді, қай жерде кернеу әлі сақталғанын байқаңыз. Бұл жаттығу дене сезімдерімен жұмыс істеуге көмектеседі және оны өз бетінше де қолдануға болады.
Сын енді анықтаушы күш болмайтын нүкте
Барлығы сынға ұшырайды. Бұл сөзсіз. Енді ғана танылып келе жатқан әртістерден бастап әлемге әйгілі жұлдыздарға дейін, кез келген шығармашыл адам туралы теріс пікір табуға болады. Сын ешқашан толық тоқтамайды. Бірақ оның сізге әсер ету дәрежесін өзгертуге болады.
Бұл өзгеріс адам өз осал тұстарын қабылдаған сәтте басталады. Яғни «қарапайымдылық», «ерекшелік», «эмоционалдылық» сияқты қасиеттерін жасыруды тоқтатқан кезде пайда болады. Бұл қасиеттер ұят емес, керісінше, жеке стильдің бір бөлігіне айналады.
Дәл осы кезде өзін көрсету қажеттілігі қайтадан маңызға ие болады.
Егер сын тым ауыр тиіп, шығармашылыққа кедергі келтіріп, алға жылжуға деген мотивацияны әлсіретсе, мұны есте ұстаған маңызды: мұны жалғыз көтерудің қажеті жоқ. Қолдау сұрау – әлсіздік емес.
Кейде жай ғана әңгімелесу, қолдау алу және өз реакцияларыңызды жақсырақ түсіну мүмкіндігі ішкі тұрақтылықты қайта қалпына келтіріп, шығармашылыққа қайта оралуға көмектеседі. Ал егер кәсіби қолдау қажет болса, Harmonia.kz онлайн психологиялық қолдау қызметіне жүгінуге болады.
Бірінші онлайн сессияңызда 30% жеңілдік алу үшін BATYRLAB30 промокодын пайдаланыңыз.
